Ekspozycja

EXPLOSEUM to unikalny na skalę światową przykład architektury przemysłowej zachowanej w praktycznie niezmienionym kształcie od czasów II wojny światowej.Zaadoptowane na potrzeby turystyczne obiekty to część jednej z największych fabryk zbrojeniowych, w przeszłości przeznaczonych do zadań militarnych III Rzeszy.

Zapraszamy do uczestnictwa w wyjątkowej lekcji historii!

Exploseum – jedyne takie miejsce w Europie:

kompleks zawiera autentyczny ciąg technologiczny, stanowiący dawną linię strefy produkcji nitrogliceryny
wyjątkowa lokalizacja na skraju Puszczy Bydgoskiej
trasa zwiedzania to niemal 2 km ciąg wielopoziomowych nadziemnych i podziemnych tuneli

Przemierzając tunelami pofabryczne wnętrza, można zobaczyć, posłuchać i dotknąć wszystkiego, co związane z historią zakładów, przemysłem zbrojeniowym, niewolniczą pracą ludzi. Ikonografia, multimedia, interaktywne rozwiązania posłużyły do stworzenia opowieści o fabryce DAG Bromberg.

Ekspozycja

Zaadoptowane na potrzeby turystyczne obiekty były niegdyś częścią fabryki DAG Fabrik Bromberg – ogromnego zakładu produkującego materiały wybuchowe. Dziś stanowią wyjątkową przestrzeń edukacyjną, gdzie można nie tylko poznać ich historię, ale i jej doświadczyć.

Exploseum to zachowany w oryginalnym stanie ciąg technologiczny, który w przeszłości służył do produkcji nitrogliceryny – kluczowego składnika materiałów wybuchowych. Zwiedzając obiekt, można przemierzyć blisko 2-kilometrową trasę składającą się z wielopoziomowych korytarzy, podziemnych i nadziemnych tuneli oraz hal produkcyjnych.

To właśnie w tych przestrzeniach, ukrytych na skraju Puszczy Bydgoskiej, tysiące robotników przymusowych wykonywało morderczą pracę w ekstremalnie trudnych warunkach. Dzięki ikonografii, multimediom i interaktywnym instalacjom udało się stworzyć poruszającą narrację o przemysłowym dziedzictwie, technologii wojennej i ludzkich losach w cieniu wojny. Zwiedzający mogą zobaczyć autentyczne wnętrza fabryczne, poznać tajniki produkcji materiałów wybuchowych i poczuć atmosferę miejsca, które przez dekady było niedostępne dla postronnych.

Exploseum to nie tylko wyjątkowa przestrzeń wystawiennicza, ale również miejsce pracy Działu Historii Techniki Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy. Dział ten odpowiadał za opracowanie scenariusza wystawy stałej i od lat zajmuje się dokumentowaniem oraz badaniem dziedzictwa przemysłowego, ze szczególnym uwzględnieniem regionu kujawsko-pomorskiego.

Poza eksponatami związanymi z historią DAG, Dział Historii Techniki gromadzi również bogate zbiory ilustrujące rozwój przemysłu w Bydgoszczy i okolicach w XX wieku. Kolekcja obejmuje m.in. rowery i motorowery marki Romet, maszyny do pisania, aparaty fotograficzne, projektory filmowe, telefony, urządzenia RTV i inne przykłady dawnej techniki użytkowej. Eksponaty te są prezentowane rotacyjnie na wystawach czasowych i stanowią ważny materiał edukacyjny.

Zbiory związane bezpośrednio z DAG Fabrik Bromberg obejmują głównie artefakty pozyskane podczas badań archeologicznych prowadzonych przed otwarciem Exploseum. Wśród nich znajdują się fragmenty uzbrojenia, pociski, a także przedmioty codziennego użytku, które należały do robotników przymusowych. Szczególnie cennym i poruszającym elementem tej kolekcji jest tzw. „metalowa kartoteka” – zbiór metalowych tabliczek z danymi personalnymi pracowników zakładu. Ten unikatowy materiał źródłowy można zobaczyć na wystawie stałej, gdzie stanowi jeden z najmocniejszych akcentów opowieści o losach ludzi zatrudnionych w DAG.

W pustych wnętrzach siedmiu budynków dawnej fabryki, niegdyś tętniących życiem przemysłowym, dziś można odkryć fascynującą narrację o jednym z największych kompleksów zbrojeniowych III Rzeszy. Po wojnie obiekty zostały ograbione z aparatury przez Armię Czerwoną – wówczas pozostały jedynie surowe ściany i echo minionej historii. Dziś te same przestrzenie zostały przekształcone w nowoczesną ekspozycję muzealną, która przywraca pamięć o fabryce DAG Fabrik Bromberg i ludziach, którzy tu pracowali. Dzięki starannie opracowanemu scenariuszowi merytorycznemu oraz podziałowi tematycznemu, zwiedzający mogą zanurzyć się w wielowątkową opowieść o:

Produkcji nitrogliceryny – niezwykle niebezpiecznym procesie, który wymagał precyzji i ścisłych procedur bezpieczeństwa.
Niewolniczej pracy tysięcy ludzi – robotników przymusowych, jeńców wojennych i więźniów obozów, którzy pod groźbą śmierci obsługiwali linię produkcyjną.
Konspiracji i sabotażu – działaniach polskiego ruchu oporu, który mimo ogromnego ryzyka prowadził wywiad, sabotował produkcję i prowadził akcje dywersyjne.

Wykorzystanie ikonografii, multimediów i interaktywnych instalacji pozwala na nowoczesne przedstawienie historii w angażujący sposób. Pozyskane materiały, w tym dokumenty, fotografie i relacje świadków, posłużyły do stworzenia unikalnej koncepcji wizualnej, która łączy autentyzm historyczny z nowoczesnym przekazem muzealnym. Ekspozycja w Exploseum to nie tylko zbiór eksponatów – to przestrzeń, w której historia ożywa i skłania do refleksji nad przeszłością oraz jej wpływem na współczesność.

Alfred Nobel

Podróż przez historię DAG Fabrik Bromberg rozpoczyna się od sylwetki Alfreda Nobla – szwedzkiego chemika, wynalazcy dynamitu i założyciela koncernu DAG. Ekspozycja przedstawia nie tylko jego życie i osiągnięcia, ale także historię Nagrody Nobla, ustanowionej jego testamentem. Zwiedzający mogą zapoznać się z mniej znanymi faktami dotyczącymi tego prestiżowego wyróżnienia oraz odkryć ciekawostki, takie jak związek jednej z monet euro z postacią Nobla.

Dynamit Aktien-Gesellschaft – historia koncernu

W tej części ekspozycji przedstawiono rozwój przedsiębiorstwa DAG, którego historia pozostawała do tej pory niemal nieznana w polskiej literaturze. Dzięki współpracy z niemieckimi badaczami udało się zgromadzić unikalne materiały, w tym archiwalne plany, zdjęcia i dokumenty ilustrujące początki firmy. Wystawa ukazuje rozwój koncernu od momentu założenia aż po okres dynamicznej rozbudowy przed II wojną światową.

DAG w latach 1933-1945 – przemysł zbrojeniowy III Rzeszy

Ten okres był najmroczniejszym, a zarazem najbardziej dochodowym rozdziałem w historii DAG. Fabryki, przejęte przez reżim nazistowski, stały się kluczowymi elementami niemieckiego przemysłu wojennego. Ekspozycja prezentuje dokumenty, archiwalne fotografie oraz współczesne zdjęcia ruin dawnych zakładów DAG, ukazując skalę działalności oraz jej konsekwencje dla robotników przymusowych.

DAG Bromberg

W 2009 roku Muzeum Okręgowe wzbogaciło się o ponad tysiąc dokumentów i planów, przekazanych przez prof. Johannesa Preussa z Uniwersytetu w Moguncji. Te niepublikowane wcześniej materiały pozwalają na lepsze zrozumienie działania DAG Bromberg i jego znaczenia w strukturach III Rzeszy. Ekspozycja została zaprojektowana jako chronologiczna oś wydarzeń, a jej kluczowym elementem jest wielkoformatowa mapa lotnicza zakładów z 1944 roku, zestawiona z dokumentacją techniczną przekazaną przez Jarosława Butkiewicza.

Produkcja w DAG Bromberg

Proces produkcji nitrogliceryny w DAG Bromberg należał do najbardziej skomplikowanych i ryzykownych. Wystawa szczegółowo opisuje metody wytwarzania tej niezwykle wybuchowej substancji oraz przedstawia sylwetkę jej wynalazcy – włoskiego chemika Ascanio Sobrero.

Historia broni i uzbrojenia

Kubatura największego z budynków strefy NGL – budynku denitracji kwasów – pozwala na szerokie omówienie historii broni i uzbrojenia. Podstawą ekspozycji są repliki broni palnej (m.in. replika ciężkiego karabinu maszynowego Browning wz. 30). Na ekspozycji znajdują się również makiety średniowiecznych machin oblężniczych.

Praca przymusowa w zakładach przemysłowych III Rzeszy

Jednym z najbardziej poruszających tematów jest praca przymusowa tysięcy robotników, którzy zostali zmuszeni do pracy w niemieckim przemyśle wojennym. Ekspozycja obejmuje oryginalne dokumenty, plakaty propagandowe oraz fotografie, a także ausweisy, karty osobowe oraz rzadkie zdjęcia robotników przymusowych w zakładach DAG. Znajdują się tu również rekonstrukcje warunków, w jakich żyli więźniowie obozów karnych.

Akta personalne pracowników

W tej części wystawy zwiedzający mogą zobaczyć multimedialne świadectwa byłych pracowników, odtworzone w postaci nagrań audiowizualnych. Wśród eksponatów znajdują się metalowe tabliczki identyfikacyjne, legitymacje, przepustki zakładowe oraz oryginalny dokument powołujący obóz karny na terenie DAG Bromberg. Szczególną wartość mają także dokumenty z Muzeum Stutthof, w tym rozkaz o utworzeniu podobozu w Łęgnowie oraz lista transportowa z nazwiskami tysiąca Żydówek skierowanych do pracy w fabryce.

Konspiracja i sabotaż w zakładach DAG Bromberg

Część ekspozycji Exploseum poświęcona jest heroicznej działalności konspiracyjnej polskich robotników przymusowych. Wystawa ukazuje działania wywiadowcze Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, które doprowadziły m.in. do zdobycia tajnych planów zakładu oraz akt sabotażu. Zwiedzający mogą zobaczyć oryginalne raporty wywiadowcze zgromadzone w Archiwum Akt Nowych, a także galerię członków konspiracji z biogramami, opracowaną we współpracy z Archiwum Armii Krajowej w Toruniu.

Explonaty

Niezależnie od tematycznych ekspozycji, wyjątkową atrakcją Exploseum są tzw. Explonaty – przedmioty odnalezione podczas prac wykopaliskowych na terenie dawnej strefy produkcji nitrogliceryny. W zbiorach Muzeum Okręgowego znalazły się naczynia laboratoryjne, żetony narzędziowe, elementy uzbrojenia oraz amunicji, a także unikalny talerz z sygnaturą DAG, który stanowi świadectwo codziennego życia w fabryce.

Dzięki nowoczesnym metodom prezentacji, w tym multimediom, rekonstrukcjom i interaktywnym rozwiązaniom, Exploseum pozwala na głębokie zrozumienie historii DAG Bromberg i przemysłu zbrojeniowego III Rzeszy. Każda z sekcji opowiada osobną część tej historii, składając się na pełny obraz miejsca, które przez lata było świadkiem dramatycznych wydarzeń i bohaterstwa ludzi mających odwagę przeciwstawić się okupantowi.