Dział Architektury Przemysłowej jest najmłodszą jednostką merytoryczną Muzeum. Istnieje od stycznia 2009 r., początkowo jako zespół do spraw DAG-Fabrik.

Powołanie działu wiąże się bezpośrednio z projektem stworzenia muzeum zakładów zbrojeniowych DAG Fabrik. Położony na południu miasta kombinat tajnej produkcji prochu i wypełniania amunicji, wzniesiony w latach II wojny światowej rękoma robotników przymusowych, należał do przedsiębiorstwa Dynamit Aktien-Gesellschaft (DAG), którego korzenie sięgają lat 60. XIX w. To wówczas Alfred Nobel, wynalazca dynamitu i prochu bezdymnego oraz fundator słynnej Nagrody założył firmę, która z czasem urosła do rangi największego producenta materiałów wybuchowych na gruncie niemieckim. Szczególny rozwój przedsiębiorstwa przypadł na lata reżimu hitlerowskiego, kiedy zdecydowano o podjęciu produkcji wojskowych materiałów wybuchowych i amunicji.

W latach 1942-1945 DAG Werk Bromberg produkował proch bezdymny, nitrocelulozę i nitroglicerynę, elaborowano tu również amunicję oraz eksperymentowano z materiałami do broni rakietowej. Zakład dzielił się na dwie części, wydzielone eksterytorialną, przebiegającą południkowo linią kolejową Śląsk-Porty. Część zachodnia – Bauleitung I, określana też jako Werk 120 lub DAG Kaltwasser, tj. Zimne Wody (kryptonim Torf) – dzieliła się na NC-Betrieb (sektor produkcji nitrocelulozy), POL-Betrieb (proch POL) z placem prób balistycznych oraz NGL-Betrieb (nitrogliceryna). Obszar wschodni (Bauleitung II, Werk 119 lub DAG Brahnau, tj. Łęgnowo – kryptonim Kohle – „węgiel”) składał się z TRI-Betrieb i DI-BBetrieb (trotyl i dinitrobenzen, wykorzystywany m.in. w pociskach V1) oraz Fullstelle (elaboracja amunicji, m.in. bomb lotniczych, pocisków artyleryjskich i ładunkow prochowych). Ponadto w skład zakładu wchodziły elektrownie, wodociągi, linie kolejowe, kanał wody surowej z założeniami pomocniczymi i kanalizacja ściekowa.

Budynki produkcyjne i magazynowe wznoszono najczęściej w konstrukcji szkieletowej, złożonej z żelbetowych slupów przekrytych rozłożystym, płaskim dachem. Przestrzenie międzysłupowe wypełniano cegłą. Zadaniem lekkich, ceglanych ścian było przejęcie w razie eksplozji fali uderzeniowej, co dawało szansę uniknięcia całkowitego zniszczenia budynku i możliwość przywrócenia produkcyjności w stosunkowo krótkim czasie. Dodatkowo do budynków szczególnie zagrożonych wybuchem wprowadzano tzw. ściany wydmuchowe – lekkie konstrukcje drewniano-szklane, zaś przekroje budynków i ukształtowanie otoczenia za pomocą nasypów ziemnych koncypowano w taki sposób, aby fala uderzeniowa kierowała się w stronę ściany wydmuchowej, a po jej zniszczeniu – ku górze. Nasypy pełniły dodatkowo funkcję maskującą. Znaczna część przedsięwzięć odnośnie bezpieczeństwa dotyczyła powstawania iskier: podłogi obiektów produkcyjnych były wykładane blachą ołowianą, nie tworzącą iskier w przypadku uderzenia, narzędzia były wykonane z tworzyw sztucznych i brązu. Narożniki ścian wewnętrznych zaokrąglano, aby fala uderzeniowa nie porywała ze sobą odłamków. Dla pracowników przewidziane były tzw. tunele ucieczkowe, kilkakrotnie załamane, a na końcu zaopatrzone w schron.

W ciągu sześciu lat wojennych przez fabrykę przewinęło się kilkadziesiąt tysięcy pracowników przymusowych, jeńców wojennych oraz żydowskich więźniów obozu koncentracyjnego w Sztutowie. Na potrzeby zakwaterowania zamiejscowych robotników – zarówno ludności cywilnej, jak i jeńców wojennych – powstały obozy, łącznie złożone z ponad stu baraków. W pobliżu osiedla baraków i bramy prowadzącej do fabryki zamieszkały także osoby pełniące stanowiska kierownicze. Już w 1940 r. członkowie Związku Walki Zbrojnej, pracujący w zakładach, podjęli na terenie zakładu intensywną działalność konspiracyjną i sabotażową. Wśród wielu zasłużonych nazwisk w sposób szczególny wyróżnia się Leszek Biały, elektromonter DAG Bromberg, zamordowany w 1945 r. przez Urząd Bezpieczeństwa jako żołnierz AK. W 1945 r. Werk Bromberg został zajęty przez Armię Czerwoną. Po rozgrabieniu fabryki obiekty zostały przekazane polskim władzom. Stacjonowały tu m.in. oddziały Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Wytwornie chemiczne, utworzone w latach 50. zostały przekształcone w Zakłady Chemiczne „Organika-Zachem”. W 2000 r. dawna fabryka DAG była największym producentem trotylu w Europie.

Część budynków stoi opuszczona od zakończenia wojny. Niektóre wykorzystywano jako budynki produkcyjne i magazyny. Jeszcze do niedawna cały teren ze względu na ściśle tajną produkcję był niedostępny. Proces restrukturyzacji przedsiębiorstwa, którego jednym z efektów było powstanie ,,Bydgoskiego Parku Technologicznego”, doprowadził m.in. do szeregu wyburzeń.

Efektem zainteresowania historią tajemniczych obiektów, wzmożonego zwłaszcza w ostatnich latach za sprawą bydgoskich miłośników techniki i wojskowości, była inicjatywa władz miejskich w kierunku zorganizowania placówki muzealno-turystycznej. Zadanie stworzenia jednostki muzealnej i trasy turystycznej na terenie tzw. NGL-Betrieb – strefy produkcji nitrogliceryny powierzono Muzeum Okręgowemu im. Leona Wyczółkowskiego. W jednej z dwóch linii produkcyjnych nitrogliceryny powstaje EXPLOSEUM – centrum techniki wojennej DAG Fabrik Bromberg. Inicjatywa trafiła na listę projektów kluczowych Regionalnego Programu Operacyjnego województwa kujawsko-pomorskiego 2007-2011, umożliwiającego sfinansowanie przedsięwzięcia z funduszy Unii Europejskiej.

W pustych wnętrzach siedmiu budynków fabrycznych, ograbionych niegdyś z aparatury przez Armię Czerwoną, znalazły się ekspozycje muzealne, poświęcone zagadnieniom związanym z historią zakładów. Nowoczesne środki przekazu, oparte o ikonografię, multimedia i rozwiązania interaktywne, tworzą opowieść o fabryce DAG Bromberg, produkcji niebezpiecznej nitrogliceryny, niewolniczej pracy tysięcy ludzi, konspiracji i sabotażu. Koordynacją merytoryczną projektu zajmował się Dział Architektury Przemysłowej, przez ponad dwa lata poszukując materialnych śladów historii przedsiębiorstwa DAG oraz zakładów DAG Fabrik Bromberg. Pozyskane z różnych źródeł materiały posłużyły jako punkt wyjścia do stworzenia szczegółowego scenariusza, podziału tematycznego oraz koncepcji wizualnej ekspozycji.

Alfred Nobel. Opowieść o dziejach przedsiębiorstwa DAG rozpoczyna biografia założyciela firmy. W skład ekspozycji wchodzą m.in. portrety rodzinne oraz multimedialne drzewo genealogiczne poświęcone dynastii Noblów i ich współczesnym potomkom. Jednym z bardziej interesujących eksponatów jest grafika z profilem Nobla autorstwa Piotra Naszarkowskiego, grawera znaczków szwedzkich i polskich. Można się też dowiedzieć, która z monet euro ma związek z postacią słynnego Szweda. Istotnym elementem tej części ekspozycji jest Nagroda Nobla, a w ramach prezentowanych wątków poznajemy treść testamentu wynalazcy oraz mało znane polonica związane z tym najwyższym wyróżnieniem w nauce.

Dynamit Aktien-Gesellschaft. Prawie zupełnie nieznana w polskiej literaturze przedmiotu historia przedsiębiorstwa DAG została opracowana w oparciu o materiały zgromadzone dzięki kontaktom z badaczami niemieckimi. Na ekspozycji znajduje się m.in. akt notarialny założenia firmy z 1865 r., plany i zdjęcia archiwalne wczesnych fabryk DAG, postaci związanych z wczesną historią firmy oraz wiele interesujących informacji historycznych.

DAG w latach 1933-1945. Najciemniejszy, a jednocześnie najbardziej lukratywny rozdział historii przedsiębiorstwa został zilustrowany za pomocą archiwalnych filmów, fotografii i dokumentów. Ekspozycję wzbogacają współczesne zdjęcia pozostałości po dawnych fabrykach DAG oraz galeria zdjęć głównej siedziby we Frankfurcie.

DAG Bromberg. W zbiorach znajduje się ponad tysiąc dokumentów i planów, przekazanych w 2009 przez prof. Johannesa Preussa z uniwersytetu w Moguncji. Wśród nich znajdują się materiały dotyczące zupełnie dotąd nieznanych aspektów i szczegółów funkcjonowania fabryki. Najciekawsze materiały, opatrzone tłumaczeniem i komentarzem historycznym, znalazły się na ekspozycji, pomyślanej jako linia chronologiczna zakładów. Uzupełnieniem całości jest wielkoformatowa mapa lotnicza fabryki z 1944 r. i fragmenty dokumentacji technicznej, przekazane przez Jarosława Butkiewicza. Nie zabrakło też miejsca na omówienie postaci dyrektora zakładów, Adolfa Kampfa. Dział posiada w swych zbiorach autobiograficzne zapiski dyrektora oraz interesujące fotografie archiwalne pamiątek rodzinnych.

Produkcja w DAG Bromberg. Multimedialna, interaktywna ekspozycja pozwala na zapoznanie się z profilem produkcyjnym fabryki oraz wprowadza w tajniki produkcji nitrogliceryny, wzbogacone galerią fotografii archiwalnych na temat produkcji tego materiału w XIX i XX w.

Historia broni i uzbrojenia. Kubatura największego z budynków strefy NGL – budynku denitracji kwasów – pozwoliła na szerokie omówienie historii broni i uzbrojenia. Podstawą ekspozycji są militaria, gromadzone od lat przez Muzeum, a wśród nich m.in. XV-wieczna hakownica, nowożytna broń skałkowa, legendarny colt z połowy XIX w. czy rosyjski ckm maxim z 1910 r. Na ekspozycji znalazły się również makiety średniowiecznych machin oblężniczych, multimedialne animacje, obrazujące zasadę ich działania oraz bogaty zbiór ikonografii wojennej, w tym kolekcja plakatów propagandowych z lat II wojny światowej.

Historia materiałow wybuchowych. Historia prochu czarnego oraz nowoczesnych materiałów wybuchowych XIX i XX w. została oparta o multimedialne prezentacje, ryciny maszyn i urządzeń oraz fotografie z wnętrz produkcyjnych. Wśród prezentowanych tu eksponatów znajdują się m.in. prochownice oraz wytwornica do heksogenu ze zbiorów Pomorskiego Muzeum Wojskowego.

Praca przymusowa w zakładach przemysłowych III Rzeszy. To wieloaspektowe zagadnienie jest reprezentowane w zbiorach Muzeum przez oryginalne dokumenty, plakaty, fotografie. Wśród materiałów umieszczonych na ekspozycji znajdują się m.in. ausweisy pracownicze, karty osobowe bydgoszczan pracujących w DAG Allendorf oraz unikatowe fotografie na temat pracy w zakładach DAG. O tzw. robotach w hitlerowskich zakładach przemysłowych informują również materiały filmowe, powstające na potrzeby propagandy III Rzeszy. Multimedialna ekspozycja składa się m.in. ze wspomnień byłych pracowników w postaci audiowizualnej oraz filmu dokumentalnego na temat obozów pracy DAG Bromberg w reż. Jarosława Butkiewicza. Nie zabrakło również eksponatów ze zbiorów, z których do najciekawszych należą metalowe tabliczki identyfikacyjne z danymi osobowymi pracowników, legitymacje i przepustki zakładowe oraz oryginalny dokument informujący o powołaniu obozu karnego na terenie zakładu. Z Muzeum Stutthof w Sztutowie pochodzi rozkaz komendanta obozu Stutthof o utworzeniu podobozu w Łęgnowie, a także lista transportowa, obejmująca nazwiska tysiąca Żydówek skierowanych do pracy w DAG Bromberg. Również i te materiały znalazły się na ekspozycji.

Konspiracja i sabotaż w zakładach DAG Bromberg. Jednym z najbardziej dramatycznych tematów podejmowanych w ramach EXPLOSEUM jest działalność konspiracyjno-sabotażowa polskich robotników przymusowych. Konspiracyjne zadania wywiadowcze przeprowadzał m.in. wywiad Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej (Armii Krajowej). W ciągu 1941-1943 do Warszawy napływały liczne meldunki z Bydgoszczy. Ukazują one stopniowe rozpracowywanie obiektu przez struktury AK oraz dostarczają szeregu cennych informacji. Raporty te, zgromadzone w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, znalazły się na ekspozycji. Ponadto można tu obejrzeć galerię członków konspiracji, opatrzoną informacjami biograficznymi – materiały pozyskano w ramach współpracy z Archiwum Armii Krajowej w Toruniu.

Armia Czerwona i front wschodni. Ostatnim zagadnieniem, zamykającym historię DAG Bromberg, jest działalność Armii Czerwonej na ziemiach polskich – od wyzwolenia po zbrodnie. Ekspresyjna wystawa podkreśla kontrast pomiędzy propagandą heroizmu i splendoru armii radzieckiej (plakaty propagandowe, portrety marszałków, broń Armii Czerwonej) a działalnością zbrodniczą, której ofiarą była polska ludność cywilna (artykuły prasowe z lat wojennych, zamieszczane w gazetach o rożnej orientacji politycznej). Ekspozycję współtworzą oryginalne rysunki i napisy w rożnych językach, pozostawione na ścianach budynku magazynu ciasta prochowego przez pracowników przymusowych i żołnierzy radzieckich.

Niezależnie od ekspozycji zagadnień tematycznych, ciekawostką i niewątpliwą atrakcją placówki są różnego rodzaju przedmioty, odnalezione w 2009 r. w ramach prac wykopaliskowych na strefie NGL. Wśród rozmieszczonych we wszystkich budynkach eksponatów można zobaczyć m.in. żarówkę i talerz z sygnaturą DAG, naczynia laboratoryjne, żetony narzędziowe, elementy uzbrojenia i amunicji, a nawet radziecką gwiazdę.

Inwestycja na terenie strefy NGL, mająca na celu stworzenie EXPLO-SEUM, była prowadzona przez Urząd Miasta Bydgoszczy. Prace adaptacyjne zostały ukończone w grudniu 2010 r. Projekt architektoniczny wykonała gdyńska pracownia Kleczkowski Architekt, zaś projekt koncepcyjny aranżacji przestrzeni ekspozycyjnej, którego podstawę merytoryczną stanowił scenariusz autorstwa Muzeum Okręgowego (Dział Architektury Przemysłowej) – warszawskie studio Stage & Design. Wykonawstwo robot budowlanych, projekt wykonawczy i wykonawstwo ekspozycji powierzono bydgoskiej firmie budowlanej Kontbud. Nowa placówka muzealna zostanie udostępniona w maju 2011 r.